Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ελένη Χωρεάνθη: επιλέγω/ παρουσιάζω συγγραφέα/ βιβλίο

Γιάννης Σ. Παπαδάτος: “Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων”

“...Ήταν κάποτε ένας πρίγκιπας...”

Οι αιώνες αντιγράφουν αλλήλους και η ιστορία επαναλαμβάνεται. Σε καιρούς ηθικής παρακμής παρατηρούνται ακραία κοινωνικά φαινόμενα. Ο αιώνας που διανύουμε δεν ξεπέρασε ακόμα το μεταβατικό στάδιο, καθώς η τεχνολογία ανέτρεψε τα πάντα όσον αφορά το χώρο της Παιδείας και της Γνώσης. Έχει αποδεσμεύσει τρομερές δυνάμεις από τη φύση και όχι μόνο, και καταρρίψει πολλά ταμπού. Κοντολογίς, δεν απέχουμε ίσως πολύ απ’ το να μας κυβερνούν σχεδόν ολοκληρωτικά τα ρομπότ.

Σε τέτοιες εποχές παρακμής και πνευματικού μαρασμού, αργά αλλά σταθερά, παρατηρείται μια τάση “επιστροφής στη φύση”, όπως συνέβη την εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όταν σοφοί παιδαγωγοί αντιτάχθηκαν στο απάνθρωπο παιδαγωγικό σύστημα που αντιμετώπιζε τα παιδιά σαν μεγάλους, μόνο με υποχρεώσεις, χωρίς δικαιώματα, και είχε μεταβάλει το σχολείο σε κολαστήριο ψυχών.

*

Από συνήθεια, παρακολουθώ την κίνηση του βιβλίου, αλλά και από περιέργεια να βλέπω κατά πού σκοπεύουν οι σύγχρονοι συγγραφείς, και – λόγω της ιδιότητάς μου ως εκπαιδευτικού μια ολόκληρη ζωή – τα παιδικά βιβλία. Έτσι, ο τίτλος ενός βιβλίου “Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων” του οποίου συγγραφέας είναι ο πανεπιστημιακός Καθηγητής Γιάννης Σ. Παπαδάτος, ένας φωτισμένος, σημαντικός σύγχρονος ποιητής, παιδαγωγός, κριτικός, δοκιμιογράφος και συγγραφέας παιδικών βιβλίων, μου κίνησε κι εμένα την περιέργεια.

“Αλήθεια τι να είναι πίσω από εκεί;”

– Ε, πουλιά μου! Έλεγε κάθε αυγή. Τραγουδήστε μου όσο μπορείτε.

Κι εκείνα σαν ορχήστρα μουσική με ουράνιες τρίλιες υμνούσαν τη στιγμή που ζητούσε ο καλός τους ο φίλος […]”

Το διάβασα από την αρχή ως το τέλος:

“...Μια φορά ήταν κάποιος

που ονειρευόταν ήλιους χαράς,

δρασκελούσε τα όρη

και τα σύννεφα έστυβε,

για να βγάλει χυμούς ευτυχίας…

Ένας πρίγκιπας ήτανε

που έχτιζε όνειρα σε καθάρια νερά

και σκιερά μονοπάτια.

Είχε στην καρδιά του λουλούδια

στους κύκλους των εποχών

για τον κόσμο που αναζητούσε αγάπη.

Ήταν κάποτε ένας πρίγκιπας

μ’ ένα κόκκινο άστρο

στο λείο του μέτωπο

που μοίραζε απλόχερα

τη χαρά του ουρανού

στων παραμυθιών τις εικόνες

και στην ευτυχία των πολύχρωμων πράξεων.

Ένας πρίγκιπας κάποτε ήτανε

που έφωτιαξε της ψυχής το μεγάλο βιβλίο[…]

και ξανά από το τέλος προς την αρχή.

*

Το χαρακτηριστικό εξώφυλλο και οι πανέμορφες ζωγραφιές της Φωτεινής Στεφανίδη, απόλυτα ταιριαστές με το περιεχόμενο, δεν κοσμούν απλώς τις σελίδες του βιβλίου. Σε μεταφέρουν στη φύση, στο δάσος, και σε προδιαθέτουν να γνωρίσεις αυτόν τον παράξενο, τον γοητευτικό πρίγκιπα Αρμάνδο, ένα παιδί του δάσους που πρόβαλε άξαφνα από το πουθενά κουβαλώντας όλες τις ομορφιές, τις ευωδιές και τους μουσικούς ρυθμούς από την αμέριμνη, τη φυσική ζωή του δάσους, και ταράζοντας άθελά του τα ύδατα της σύγχρονης ψηφιακής πραγματικότητας. Ένα παιδί που ξέρει να ακούει και να μιλάει με το ποτάμι, τα φύλλα του πλατάνου, με τα πουλιά, τον αέρα, τον ήλιο και το φεγγάρι.

Όταν διάβασα το βιβλίο, αυτομάτως σκέφτηκα εκείνο το σοφό “...φύσει του ειδέναι πάντες άνθρωποι ορέγονται...*”, και κάτι σχετικό μου ερχόταν στο νου από εκείνα τα βιβλία που γράφτηκαν από μεγάλους παιδαγωγούς την εποχή του Διαφωτισμού, ενάντια στη βαρβαρότητα του σκοταδισμού που διάβαζα στην αρχή της καριέρας μου. Θυμήθηκα ένα βιβλίο με τίτλο: “Αιμίλιος ή περί αγωγής”, συγγραφέας του οποίου ήταν ο φιλόσοφος παιδαγωγός Ζαν Ζακ Ρουσσώ, ένα βιβλίο – σταθμό στην ιστορία της φιλοσοφίας της Παιδαγωγικής Επιστήμης, της Διδασκαλίας και της Μάθησης.

Η συνάντηση και ο συσχετισμός των φωτισμένων θεωρητικών παιδαγωγών με προβλημάτισε και αναλογίστηκα: τι διαφορετικό συμβαίνει, όταν ο συγγραφέας ενός βιβλίου τυχαίνει να είναι ποιητής και Δάσκαλος ή Δάσκαλος και ποιητής. Πώς αντιμετωπίζει το πρόβλημα της επαφής του παιδιού με το βιβλίο, με ποιον τρόπο θα φέρει το παιδί σε επαφή με το βιβλίο που σημαίνει μύηση στη ζωή, μύηση στη διαδικασία της μάθησης και στη σπουδή της Φύσης, της Γνώσης. Μύηση στα μυστικά του Μεγάλου Βιβλίου της ζωής, στο Μύθο, στην Ιστορία, στον Πολιτισμό. Με άλλα λόγια, ο ποιητής Δάσκαλος γνωρίζει ότι το παιδί έρχεται στον κόσμο, όχι βέβαια tabula rasa, ως χάρτης άγραφος, αλλά με κληρονομικές καταβολές και προικισμένο με εν δυνάμει ικανότητες. Πώς θα ενταχθεί στη συμβιούσα κοινότητα, στη σχολική ζωή – κυρίως, με ποιον τρόπο η επαφή του με το βιβλίο θα γίνει πιο σωστά, ώστε αβίαστα να μυηθεί στη μαγεία του βιβλίου και να το αναζητήσει από μόνο του, και μόνο του να ανακαλύψει τον αποθησαυρισμένο πλούτο γνώσεων που υπάρχει στα βιβλία και αποτελεί το περιεχόμενο, είναι “η ψυχή των βιβλίων”; Γιατί τα βιβλία έχουν ψυχή, έχουν ζωή, έχουν αποτυπωμένη πάνω τους τη γλώσσα που είναι ζωντανός οργανισμός, έχουν και φωνή, αρκεί να τα ανοίξεις και να αφουγκραστείς!

Ο Παπαδάτος, ο ποιητής παιδαγωγός συγγραφέας – επιμένω να τον αποκαλώ ποιητή παιδαγωγό συγγραφέα – όπως, τηρουμένων των αναλογιών, ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, ο σοφός εκείνος παιδαγωγός, μπουχτισμένος από τις απάνθρωπες συνθήκες και “παιδαγωγικές” μεθόδους διδασκαλίας και συμπεριφοράς των μεγάλων και δη των δασκάλων στα παιδιά, θεωρεί τη Φύση ως τον καλύτερο παιδαγωγό. Εμπιστεύεται λοιπόν τον Αιμίλιό του στη Φύση, όπου αβίαστα, φυσικά, ζώντας μακριά από το κοινωνικό περιβάλλον και τον πολιτισμό, ακούγοντας τη φωνή της φύσης, τους ρυθμούς, τις πνοές των φύλλων, βιώνοντας τη ζωή, το φυσικό κόσμο όπως βγήκε πάναγνος από τα χέρια του Δημιουργού, θα αυτοδιδαχθεί και θα αναζητήσει μόνος του την πηγή της Γνώσης – τα βιβλία που είναι η κιβωτός της Γνώσης, αποθησαυρισμένη η ομορφιά του κόσμου, τα μυστικά της Φύσης που έχει φυλαγμένα μέσα της η “ ψυχή των βιβλίων” – θα μυηθεί στη μαγεία τους και θα τα αγαπήσει.

Ο συγγραφέας του ξεχωριστού, του ιδιαίτερου ήρωα που είναι “Ο Αρμάνδος”, ως σύγχρονος σημαντικός ποιητής και φωτισμένος Παιδαγωγός, σπουδαίος θεωρητικός δοκιμιογράφος και κριτικός, ο οποίος ζει, εργάζεται και γνωρίζει τη σύγχρονή του ψηφιακή εποχή, ξεπερνάει το σοφό παιδαγωγό. Δεν αφήνει τον Αρμάνδο αιωνίως στη Φύση, τον φέρνει σε επαφή και με το σύγχρονο κοινωνικό περιβάλλον, με τα παιδιά της ηλικίας του σε μια βιβλιοθήκη που ανακάλυψε μόνος του, όπου βλέποντας και ακούγοντας τα άλλα παιδιά να διαβάζουν, θα αρχίσει μόνος του να μαθαίνει να διαβάζει, να μυείται στα μυστικά της Γνώσης: της Φύσης και της ζωής, που είναι αποθηκευμένα και για χάρη του μέσα στα βιβλία*.

“Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων”, είναι βιβλίο ιδιαίτερο, πολύ προχωρημένο, που ξεπερνάει την εποχή του. Ωστόσο, κατά την αντίληψή μου, φιλοδοξεί να δώσει μια άλλη διάσταση και προοπτική στο “βιβλίο για παιδιά”, στα βιβλία που γράφονται είτε απευθύνονται στα παιδιά, με ήρωες παιδιά, είτε σε εφήβους, όπως και σε αναγνώστες κάθε ηλικίας. Από την εποχή του ορμώμενος, έχοντας πλήρη γνώση της σύγχρονης πραγματικότητας, ο ποιητής παιδαγωγός συγγραφέας με πολλή περίσκεψη και σοφία, θα έλεγα, θεωρώντας το χώρο του βιβλίου από περιωπής, τοποθετεί τον “Αρμάνδο” του, έναν διαφορετικό ήρωα, ένα παιδί-γέφυρα, ως συνδετικό κρίκο μεταξύ ψηφιακής και έντυπης πραγματικότητας, μεταξύ παρελθόντος-μέλλοντος. Έτσι ερμηνεύω την επαφή και τη μύηση του ήρωά του στα μυστικά των βιβλίων. Έχουν ειδικό βάρος οι λέξεις/ σύμβολα “ψυχή” και “βιβλία”, καθώς και οι αριθμοί: “ενικός → η ψυχή” και “πληθυντικός →των βιβλίων”, επικουρούμενη από το ίδιο του το έργο-ποίημα και τον παράξενο πρίγκιπά του, που εμφανίστηκε μέσα από τη ροή του χρόνου.

“...Κι άλλα χρόνια προστέθηκαν πάνω σε άλλα χρόνια. Κι η πόλη ταξίδευε στο διάβα του χρόνου. Να, σαν νερό στο ποτάμι που τρέχει πάντα νέο κι ανύποπτο.

*

Και σ’ εκείνη ακριβώς την πόλη,

σ’ εκείνο το δάσος και σ’ εκείνο το ποτάμι,

τα δέντρα του δάσους κι ένα πλατάνι μεγάλο,

τα πουλιά και όλα τα άλλα ζώα

κι ο αγέρας που περνά ανάμεσα

στα κλαδιά σαλπίαοντας κι όσοι άνθρποι νιώθουν

την ψυχή των πραγμάτων, την ψυχή των βιβλίων,

κάθε που η σελήνη είναι στη χάση της,

βλέπουν ή νομίζουν πως βλέπουν

να πέφτουν στη γη σε μια αποθέωση

πότε ήρεμης και πότε άγρια όμορφης

μουσικής, μυριάδες βιβλία

με τα πλάσματά τους να βγαίνουν

απ’ τις σελίδες τους, να στήνουν ένα τρελό

πανηγύρι χαράς κι ευτυχίας κι ύστερα

να χάνονται σ’ ένα κατακόκκινο σύννεφο σκόνης…

*

Έτσι και ο Παπαδάτος “χτίζει” μεν έναν πανέμορφο, πάναγνο, ποιητικό κόσμο, μετά την υπέροχη “Πολιτεία των ΓΑΤΩΝ, μέσα σ’ ένα χαριτωμένο βιβλίο σαν παραμύθι – έναν κόσμο, ένα δάσος, μια κοινωνία ιδεατή, για να φέρει ξανά το παιδί και όλους εμάς σε επαφή με τη Φύση. Να μας θυμίσει πως πριν από όλα τα άλματα και τα θαύματα της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, των προκλήσεων της ψηφιακής εισβολής και της Τεχνητής Νοημοσύνης, υπάρχει η Μεγάλη Μητέρα, ο θαυμάσιος, ο μοναδικός και ανεκτίμητος πλανήτης, η ΓΑΙΑ, ο διαρκώς απειλούμενος και αενάως ανανεωνόμενος τροφοδότης, ο παρέχων τα πάντα για να υπάρχουμε στη ζωή, δίνοντάς μας απλόχερα τα υλικά για να δημιουργούμε – ο ακάματος γηραιός/ αγέραστος πλανήτης ΓΗ. Αλλά ο ήρωάς του, ένα “σοφό”, ένα αλλιώτικο παιδί, ήρθε, είδε, έμαθε και απήλθε, είτε γιατί δεν βρήκε θέση για να μείνει, είτε γιατί ο κόσμος δεν είναι ακόμα έτοιμος να τον δεχτεί. Ή, το και πιθανότερο: έδειξε τον τρόπο και το δρόμο, τη δύσκολη οδό, ένα μονοπάτι επιστροφής στον παράδεισο της μοναδικής Φύσης, όπου θα μυηθεί στην ομορφιά “της ψυχής των βιβλίων”. Έθεσε με τον τρόπο του “άγραφους νόμους”, όρισε ότι:

Πέρα και πίσω από τη φανερή ομορφιά, τη μουσική, τη φανερή, υπάρχει κρυμμένη, “αφανής αρμονία, φανερής κρίσσων”. Ο προορισμός του τελείωσε.

*

Ελένη Χωρεάνθη

Παλαιό Φάληρο, 14 Μαΐου 2026

*

*«Πάντες άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται φύσει», Αριστοτέλης”, “Τα φυσικά”.

*

Σημείωση: Προσωπικά, μπορώ να υποστηρίξω βάσιμα την πρόταση του συναδέλφου μου ποιητή παιδαγωγού. Η Μάριόν μου έμαθε να διαβάζει βιβλία για παιδιά, όπως τον “Τρελαντώνη”, ακούγοντας και βλέποντας τη γιαγιά της να τής διαβάζει παραμύθια. Όπως και εγώ η ίδια έμαθα να διαβάζω πριν πάω στο σχολείο, ακούγοντας τη μεγαλύτερη, τρία χρόνια από εμένα, αδερφή μου, τη Μαρία, να διαβάζει. Από τη νηπιακή μου ηλικία διάβαζα κανονικά, είχα μάλιστα αποστηθίσει ένα ποίημα της Μυρτιώτισσας, το οποίο άρχιζε: “Το δείπνο φτιάχνει η μάνα μας/ ψαρόσουπα μυρίζει/… η γάτα μας/ και σιγορουθουνίζει…” και όταν πήγα στο σχολείο, περνούσα δύο δύο τις τάξεις. Η επιθυμία “να μάθω γράμματα” μου είχε γίνει πάθος. Ένα πάθος που εξακολουθεί να με συντηρεί και να με... καταδυναστεύει.

*

Δείτε λιγότερα