Ιστορικό αφήγημα

  

 

   

 

 

 

"...Μόνο γιατί ονειρεύτηκες ελευθερία, μόνο γιατί πολέμησες..."

Ελένη Χωρεάνθη: Επιλογή παρουσίαση βιβλίου/ αφιέρωμα

Δέσποινα Τομαζάνη: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΦΗΓΗΜΑ

"Το βιβλίο που δεν γράφτηκε"

"Γράφω γυμνή. Σκάβω στο χώμα να βρω τις λέξεις που έθαψα πριν δώδεκα χρόνια. Μεταλλικές, ανοξείδωτες. Κέρματα της σελήνης…", γράφει η Δέσποινα Τομαζάνη.

Κι εγώ, αρχίζοντας από το κείμενο στο οπισθόφυλλο, ανακαλώ στη μνήμη μου μια αιθέρια μορφή, ένα πλάσμα ονειρικό, μια γυναίκα πανέμορφη στο πλατύσκαλο, μπροστά στην πόρτα του ιστορικού πλέον βιβλιοπωλείου Χαβιάρα στην πόλη της Χίου πριν κάποιες δεκαετίες χρόνια.

“Η Δέσποινα!”, λέει ο Κώστας, “η σύζυγος του Στρατή, η ηθοποιός, η μητέρα του Παντιά, που σου έλεγα...”

Χάζεψα. Για μερικά δευτερόλεπτα έμεινα άναυδη. Φορούσε μια ολόλευκη ζακέτα και πάνω της έτρεχαν τα μακριά ολόμαυρα μαλλιά της. Έμοιαζε αρχαία θεά, ομορφιά εξωτική, μια Καρυάτιδα ήταν που ξέφυγε από την Ακρόπολη.

Πολλά είχα ακούσει από τον Κώστα Χωρεάνθη, για τη Δέσποινα. Το Στρατή Ζαχαριάδη, τον αδερφικό του φίλο και νονό της Βερίνας αργότερα, μού τον είχε ήδη γνωρίσει. Η Δέσποινα, δεν ήταν μόνο ωραία, ήταν άριστη μαθήτρια, “ένα φωτεινό μυαλό”, ήταν πια ηθοποιός σε αθηναϊκό θίασο που έπαιζαν κάπου στην περιφέρεια.

Ωστόσο, η ζωή και η πορεία της Δέσποινας Τομαζάνη όχι μόνο στο χώρο του θεάματος αλλά και των Γραμμάτων είναι γιομάτη εντυπωσιακές ανατροπές, είναι μυθιστορηματική. Από μικρή μαθήτρια Γυμνασίου χρήστηκε ηθοποιός, αμέσως έπειτα σύζυγος και μητέρα. Και αργότερα αισθαντική ποιήτρια, σεναριογράφος, εξαιρετική πεζογράφος. Και να που και τώρα εκπλήσσει με το σύντομο, εξαιρετικό, εν πολλοίς ποιητικό “Το βιβλίο που δεν γράφτηκε/ Ιστορικό αφήγημά της”.

*

Κρατώ στα χέρια μου το πρόσφατο βιβλίο της, ένα βιβλίο πανέμορφο, κόσμημα, “Το βιβλίο που δεν γράφτηκε”, ένα “ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΦΉΓΗΜΑ” 124 + 2 σελίδων, το γκριζόμαυρο εξώφυλλο του οποίου κοσμεί και καλύπτει ολόκληρο σχεδόν, μια τεράστια κατακόκκινη Σφίγγα, σύμβολο της Χίου, μια επίσης πανέμορφη μικρογραφία του μυθικού τέρατος που στέκει στο κέντρο του κήπου, αιώνιο, πανανθρώπινο σύμβολο του αινίγματος: “Τι ποτ’ έστι άνθρωπος…”.

Στο πρόσφατο βιβλίο της με τον αντιφατικό, ωστόσο αποκαλυπτικό τίτλο των δυσκολιών που αντιμετώπισε στην άοκνη προσπάθειά της να βρει στοιχεία ιστορικά για να στηρίξει βάσιμα και να θεμελιώσει τις απόψεις της και να αναδείξει έναν αφανή, γνωστό άγνωστο ήρωα ο οποίος με τον τρόπο του πολέμησε για την απελευθέρωση της Χίου, μια ολόκληρη ζωή στον αγώνα, έχασε την πρώτη του οικογένεια στην “καταστροφή της Χίου και των Ψαρών από τον Τούρκο τοποτηρητή της Χίου Βαχίτ Πασά και σακατεμένος από τραύματα, κατέληξε πάμπτωχος με τη δεύτερη οικογένειά του στην Αίγινα, ζώντας με την ελεημοσύνη της Δημογεροντίας της νήσου, ποιός, ένα παλικάρι, όμοιος Απόλλωνας, ονόματι Αντώνης Μπουρνιάς, ένας , έστω “πλασματικός ήρωας” ένας από εκείνους τους αφανείς ήρωες / θύματα σε κάθε πόλεμο που ρίχνονται στη φωτιά για τους οποίους το όφελος είναι “πάσα γη τάφος...” που κατέβηκε από το χωριό του με όνειρα/ φτερά στους ώμους.

Δώδεκα ολόκληρα χρόνια μάζευε στοιχεία τόσο από αφηγήσεις διάσπαρτες στο χωριό την Πυραμά, όσο και μέσα από έγγραφα στη βιβλιοθήκη “Κοραή” της Χιου, για να βρεθεί άξαφνα προ εκπλήξεων ανακαλύπτοντας αυθεντικά ιστορικά στοιχεία αποκαλύπτοντας το άλλο, το άγνωστο πρόσωπο του... “Διδασκάλου του Γένους” ο ποίος ουδόλως ενδιαφερόταν για το υπόδουλο Γένος αλλά, αλλά για την πάρτη του.

Η Δέσποινα Τομαζάνη τολμάει να δημοσιοποιήσει στοιχεία αποκαλυπτικά για τον Αδαμάντιο Κοραή, τους δεσμούς του με "προσωπικότητες, πλούσιους Έλληνες φίλους ανά την Ευρώπην" του και το ενδιαφέρον του για τους Γάλλους, αδιαφορώντας παντελώς για τους υπόδουλους Έλληνες, “πουθενά το όνομα του Αντώνη Μπουρνιά”, όπως χαρακτηριστικά γράφει “...σκέφτηκα τότε να προστρέξω στον πιο διάσημο συμπατριώτη μου μετά τον Όμηρο, τον Αδαμάντιο Κοραή […]. Ήρθα λοιπόν σε επαφή με τις επιστολές του. Διαβάζοντας επί μακρόν […] εδραιωνόταν η πεποίθησή μου μαζί και η έκπληξη και η πικρή απογοήτευση ότι εδώ αποκαλύπτεται μια άλλη προσωπικότητα, μια άλλη πραγματικότητα. Απορώ δε, παρά τις επίμονες παραινέσεις του προς τους εκάστοτε παραλήπτες, “θέσε εις το πυρ την παρούσαν επιστολήν” ‘η “καύσε την επιστολήν” ή “ρίψε την εις τοπυρ”, οι επιστολές του σώθηκαν και τις διαβάζω με σηκωμένες τις τρίχες της κεφαλής μου από του ανδρός το μένος προς τους πολεμίους του και τη χρήση απεχθών χαρακτηρισμών […], επιστολές που βρίθουν από λογιστικές πράξεις αργυρίων για τα αποσταλέντα κιβώτια των βιβλίων του, τα οποία πλήρωναν οι ανά την Ευρώπην πλούσιοι φίλοι του Έλληνες. [...]Ούτε καν το όνομά του (του Αντώνη Μπουρνιά) δεν καταδέχτηκε να αναφέρει…”.

Με τα αποκαλυπτικά στοιχεία που φέρνει στο φως η Δέσποινα Τομαζάνη, επιβεβαιώνεται αρνητικά το μόνο που μαθαίναμε κομψά στο σχολείο, ότι ο Αδαμάντιος Κοραής θεωρούσε ότι η επανάσταση έπρεπε να γίνει μετά 30 χρόνια, πρώτα να μορφωθούν οι ραγιάδες και μετά να επαναστατήσουν, ενώ στην πραγματικότητα θεωρούσε “ανόητη την επανάσταση στη Χίο” …

Με τον ιδιαίτερα ωραίο ποιητικό της λόγο και τρόπο γραφής, την καλλιτεχνική κουλτούρα και τη θεατρική παιδεία της, η Δέσποινα Τομαζάνη κάνει τομή στην ιστορία της νήσου Χίου. Κάνει κάτι που άλλοι, για δικούς τους λόγους, δεν τολμούν ή φοβούνται: Αποκαλύπτει, μέσα από τις ίδιες του τις επιστολές, το άλλο πρόσωπο του Αδαμαντίου Κοραή.

Τολμάει να τραβήξει το παραβάν, να σηκώσει το κάλυμμα του δισκοπότηρου της αγιοσύνης και να αποκαλυφτεί το πραγματικό πρόσωπο του Αδαμαντίου Κοραή, του οποίου η καμπουριασμένη του αγαλμάτινη υπόσταση κοσμεί την ομώνυμη βιβλιοθήκη της Χίου, ενός ανθρώπου τον οποίο πέρασαν στην ιστορία, όχι μόνο της Χίου, αλλά στη Νεοελληνική Ιστορία ώς μέγα Διδάσκαλο του υπόδουλου Γένους των Ελλήνων ο οποίος μόνο την καλοπέρασή του και την υστεροφημία του φρόντιζε να εξασφαλίσει με κάθε μέσο.

Η συγγραφέας του βιβλίου τούτου στοιχεία για τον ήρωά της γύρευε κι έπεσε πάνω στις επιστολές του Κοραή. Και μπράβο της που με τα ευρήματά της καταρρίπτει έναν "ιστορικό" πάγιο μύθο, που συντηρεί με ευλάβεια το πολιτικοκοινωνικό κατεστημένο. Δεν κουκουλώνει τις αποκαλύψεις της, γιατί αυτό της επιβάλλει η αλήθεια των πραγμάτων.

Και με την ποιητική γραφή της, κινούμενη μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας, θεατρικών σκηνών και πραγματικότητας, καταφέρνει με αξιοθαύστη δεξιοτεχνία και ποιητική δεοντολογία να δημιουργεί συνθήκες που δικαιώνουν τον αγώνα της να δώσει χρόνο και χώρο στη συνάντηση με τον ήρωά της, ένα παλικάρι,

έναν "Αντώνη Μπουρνιά" και την ένταξή του στο πάνθεο των "υπέρ της ελευθερίας της πατρίδος αγωνισθέντων".

Το αφήγημα τούτο με την ιδιαίτερη ποιητική γραφή και την πολυπλοκότητά του, το αναδίπλωμα της σκέψης, την κίνηση των ενεργριών της αφηγήτριας μεταξύ ονειρικής και απτής πραγματικότητας, τη συντομία και την περιεκτικότητά του, την τόλμη της να λέει τα πράγματα μετο όνομά τους, να παρουσιάζερι αυθεντικά στοιχεία, τον τρόπο της θεατρικής, εν τέλει συμπεριφοράς όσον αφορά τη σύνδεση παρόντος και παρελθόντος με διασκελισμούς συχνά, έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον.

*

Σημείωση: Η Δέσποινα Τομαζάνη γεννήθηκε στη Χίο με καταγωγή από το Άι Βαλί της Μικράς Ασίας και τα Κοτύωρα (Ορντού). Σπούδασε θέατρο στην Αθήνα, κινηματογράφο και θέατρο στο Πανεπιστήμιο της στοκχόλμης, χορό και παντομίμα στην Ακαδημία Μπαλέτου της Στοκχόλμης.

Από δεκαοχτώ χρονώ, υπήρξε ηθοποιός. Έπαιξε στο ελληνικό και γαλλικό θέατρο, στον ελληνικό, σουηδικό, αμερικανικό κινηματογράφο και γαλλικό κινηματογράφο.

Έχει γράψει ποίηση, διήγημα, μυθιστόρημα. Τα έργα της μεταφράστηκαν στα γαλλικά, γερμανικά, τουρκικά, αγγλικά και ιταλικά.